Frenimi dhe përshpejtimi: pyetje dhe përgjigje, faqja 1 nga 9

Pohimi është i saktë: sistemi i frenimit e kthen në nxehtësi energjinë kinetike të mjetit në lëvizje. Kur frenon, ferrotat shtypen mbi diskun ose tamburin dhe fërkimi e ngadalëson rrotën; energjia e lëvizjes shndërrohet në nxehtësi. Sa më i rëndë dhe sa më i shpejtë mjeti, aq më shumë nxehtësi. Prandaj në tatëpjeta të gjata frenat mund të mbinxehen dhe ta humbasin efikasitetin.

Pohimi është i saktë: frena e emergjencës duhet ta ndalojë mjetin kur frena e shërbimit dështon. Frena e shërbimit, me pedal, është ajo që përdor zakonisht. Nëse ajo dështon, p.sh. për shkak të një rrjedhjeje në një qark, sistemi i emergjencës duhet të të lejojë ta ndalosh mjetin në një distancë të arsyeshme, edhe pse me forcë më të vogël. Te shumë mjete këtë rol e kryen qarku i dytë i frenave ose frena e dorës.

Pohimi është i saktë: sistemi i frenimit të një automjeti të rëndë mund të jetë pneumatik ose hidropneumatik. Te sistemi pneumatik frenat i vë në punë ajri i kompresuar, që e prodhon kompresori dhe ruhet në depozita. Te ai hidropneumatik ajri e ndihmon një qark hidraulik: pedali komandon ajrin, dhe ky shtyp lëngun që vepron në frena. Këto sisteme japin forcën e madhe që nevojitet, pa shumë mundim nga drejtuesi.

Pohimi është i saktë: te frenat pneumatike forca frenuese transmetohet më ngadalë se te frenat hidraulike. Lëngu nuk ngjeshet, prandaj presioni i pedalit arrin pothuajse menjëherë te frenat. Ajri, përkundrazi, ngjeshet dhe duhet të rrjedhë nëpër tuba të gjata derisa ta mbushë dhomën e frenës, sidomos te rimorkiot. Kjo vonesë e vogël e zgjat pak distancën e frenimit: mbaj largësi më të madhe sigurie.

Pohimi është i gabuar: kamionët nuk kanë një levë frenimi emergjence që e aktivizojnë pasagjerët. Frenat e kamionit i komandon drejtuesi nga vendi i tij: frena e shërbimit, ajo e emergjencës dhe ajo e parkimit. Pasagjerët në kabinë nuk kanë komanda frenimi; ndalimin e mjetit, edhe në rrezik, e vendos dhe e kryen drejtuesi.

Pohimi është i saktë: automjetet duhet të kenë tri sisteme frenimi: të shërbimit, të emergjencës dhe të parkimit. Frena e shërbimit, me pedal, përdoret për ngadalësimin dhe ndalimin e zakonshëm. Frena e emergjencës duhet ta ndalojë mjetin kur ajo e shërbimit dështon. Frena e parkimit e mban mjetin të palëvizur kur e lë, edhe në pjerrësi. Këto funksione mund të kenë edhe pjesë të përbashkëta, por secili duhet të jetë i siguruar.

Pohimi është i saktë: frena e emergjencës duhet të garantojë frenimin kur sistemi i shërbimit dështon. Nëse frena kryesore nuk punon, p.sh. nga një rrjedhje në një qark ose nga mungesa e ajrit, drejtuesi duhet të ketë një mënyrë tjetër për ta ndaluar mjetin. Ky sistem frenon më dobët se ai i shërbimit, por mjafton për ta ndalur mjetin në mënyrë të kontrolluar. Përdore me kujdes, pa i bllokuar rrotat.

Pohimi është i saktë: frenimi i mjeteve arrihet zakonisht me fërkim midis pjesëve. Ferrotat shtypen mbi një disk ose brenda një tamburi që rrotullohet bashkë me rrotën; fërkimi e ngadalëson rrotën dhe energjia e lëvizjes kthehet në nxehtësi. Kjo është arsyeja pse ferrotat konsumohen dhe duhen ndërruar, dhe pse frenat nxehen në frenime të gjata.

Pohimi është i saktë: frena e shërbimit duhet të veprojë në të gjitha rrotat. Kështu forca e frenimit ndahet në të gjitha gomat dhe mjeti ndalon në distancën më të shkurtër, pa u kthyer anash. Kur shtyp pedalin, frenat e të gjitha rrotave vihen në punë njëkohësisht, me më shumë forcë përpara, ku kalon pesha gjatë frenimit.

Pohimi është i saktë: frena e shërbimit duhet të vihet në punë nga drejtuesi i ulur në vendin e tij, pa i hequr duart nga timoni. Prandaj ajo komandohet me këmbë, me pedal. Në një frenim të fortë mjeti mund të tërheqë anash, dhe drejtuesi duhet ta mbajë timonin fort me të dyja duart që mjeti të mbetet në drejtim.

Pohimi është i gabuar: distanca më e shkurtër e frenimit nuk arrihet duke i bllokuar rrotat. Goma që ende rrotullohet kap më mirë se ajo që rrëshqet e bllokuar mbi rrugë. Me rrota të bllokuara mjeti rrëshqet, ndalon më vonë dhe nuk i bindet më timonit. Frenimi më i mirë është ai që i afrohet bllokimit pa e arritur; këtë e ndihmon sistemi ABS. Pa ABS, nëse rrotat bllokohen, lehtëso pak pedalin.

Pohimi është i saktë: mënyra si shpërndahet pesha në mjet ndikon në frenim. Kur frenon, pesha kalon përpara: rrotat e para shtypen më shumë, ndërsa të pasmet lehtësohen dhe mund të bllokohen. Nëse ngarkesa është vendosur keq, p.sh. vetëm nga pas ose nga njëra anë, mjeti mund të anojë ose të rrëshqasë anash dhe distanca e frenimit zgjatet. Prandaj ngarkesa shpërndahet njëtrajtësisht dhe sigurohet që të mos lëvizë.

Pohimi është i gabuar: shpërndarja e peshës në mjet ndikon në frenim. Gjatë frenimit pesha kalon përpara, kështu rrotat e para kapin më shumë dhe të pasmet më pak. Një ngarkesë e vendosur keq, lart, nga njëra anë ose e pasiguruar, e bën mjetin të anojë, të rrëshqasë anash ose të ndalojë më vonë. Kjo është arsyeja pse ngarkesa shpërndahet njëtrajtësisht dhe mjetet e rënda kanë rregullatorë të forcës së frenimit sipas ngarkesës.

Pohimi është i gabuar: frenimi nuk duhet të jetë si një goditje e menjëhershme, por i dozuar. Një shtypje e papritur dhe e plotë e pedalit i bllokon rrotat: mjeti rrëshqet, ngarkesa lëviz dhe ata që vijnë pas mund të të godasin. Shtype pedalin gradualisht, duke e rritur forcën sipas nevojës, dhe parashiko ndalimet që nga larg. Edhe kur duhet të frenosh fort, ruaje kontrollin e mjetit.

Pohimi është i saktë: frenimi duhet të jetë i moderuar. Shtype pedalin gradualisht dhe me forcën që nevojitet, duke e parashikuar ndalimin që nga larg. Kështu rrotat nuk bllokohen, mjeti mbetet i qëndrueshëm, ngarkesa dhe pasagjerët nuk tronditen dhe ata që vijnë pas kanë kohë të reagojnë. Frenat edhe konsumohen dhe nxehen më pak.

Pohimi është i saktë: frenat e mjeteve të rënda janë me tambur dhe çepa me ferrota, ose me disk dhe nofulla me ferrota. Te frenat me tambur çepat hapen dhe i shtypin ferrotat në pjesën e brendshme të tamburit, që rrotullohet me rrotën. Te frenat me disk nofulla i shtrëngon ferrotat nga të dyja anët e diskut. Në të dyja rastet fërkimi e ngadalëson rrotën; ferrotat konsumohen dhe ndërrohen.

Pohimi është i saktë: pistonçinat e frenave me disk i shtyn presioni i lëngut nga një pompë hidraulike. Kur shtyp pedalin, pompa e frenave (cilindri kryesor) e shtyn lëngun nëpër tuba deri te nofullat. Atje lëngu shtyn pistonçinat, që i shtypin ferrotat mbi disk. Lëngu nuk ngjeshet, prandaj forca kalon menjëherë; ajri në qark e bën pedalin të butë dhe frenat të dobëta.

Pohimi është i gabuar: pistonçinat e frenave me disk nuk i shtyn drejtpërdrejt ajri i kompresuar, por lëngu i frenave. Kur shtyp pedalin, pompa hidraulike e frenave e shtyn lëngun deri te nofullat, ku ai shtyn pistonçinat dhe këto i shtypin ferrotat mbi disk. Te sistemet me ajër, ajri vepron në një dhomë frenimi, që e çon forcën te frena me leva ose nëpërmjet një qarku hidraulik.

Pohimi është i gabuar: sistemet hidropneumatike të frenimit përdoren edhe te automjetet për transportin e njerëzve. Në këto sisteme ajri i kompresuar e ndihmon qarkun hidraulik, kështu frenat japin forcë të madhe me pak mundim nga drejtuesi. Ato janë të sigurta dhe përdoren edhe te autobusët, jo vetëm te kamionët. Për çdo mjet rëndësi ka që sistemi i frenimit të jetë i miratuar dhe i mirëmbajtur rregullisht.

Pohimi është i gabuar: frenat me disk nuk përdoren vetëm në mjetet për transportin e pasagjerëve. Ato montohen në autovetura, motoçikleta, autobusë dhe gjithnjë e më shumë edhe në kamionë e rimorkio. Disku është i hapur ndaj ajrit dhe ftohet mirë, prandaj frenimi mbetet i qëndrueshëm edhe kur frenon shpesh. Te mjetet e rënda përdoren ende edhe frenat me tambur, por zgjedhja nuk varet nga fakti nëse mjeti mbart njerëz apo mallra.

Pohimi është i saktë: kamionët e rëndë duhet të kenë tre sisteme frenimi: të shërbimit, të emergjencës dhe të parkimit. Freni i shërbimit, me pedal, përdoret për çdo ngadalësim dhe ndalim. Freni i emergjencës duhet ta ndalojë mjetin kur sistemi i shërbimit dështon. Freni i parkimit e mban mjetin të palëvizur kur e lë të ndaluar, edhe në pjerrësi. Te mjetet me ajër të kompresuar këto sisteme mund të kenë pjesë të përbashkëta, por secili ka komandën dhe detyrën e vet.

Pohimi është i gabuar: mjetet me sistem frenimi hidropneumatik mund të tërhiqen. Lloji i sistemit të frenimit nuk e ndalon tërheqjen. Duhet vetëm të kesh parasysh se, kur motori nuk punon, kompresori nuk prodhon ajër dhe frenat mund të mos kenë ndihmën e zakonshme të ajrit. Prandaj tërheqja bëhet me pajisje të përshtatshme tërheqjeje, ngadalë dhe sipas udhëzimeve të prodhuesit, që sistemi të mos dëmtohet.

Pohimi është i gabuar: frenat pneumatike përdoren gjerësisht edhe në mjetet për transport njerëzish. Shumica e autobusëve, urbanë dhe ndërqytetës, frenojnë me ajër të kompresuar, ashtu si kamionët e rëndë. Ky sistem jep forcë të madhe frenimi me një shtypje të lehtë të pedalit dhe ndahet në qarqe të pavarura, kështu që një defekt në njërin qark nuk e lë mjetin pa frena. Prandaj është i përshtatshëm për mjetet e rënda të pasagjerëve.

Pohimi është i gabuar: në sistemin hidropneumatik ajri dhe vaji nuk përzihen. Sistemi ka dy qarqe të ndara: një qark pneumatik, me ajër të kompresuar nga kompresori, dhe një qark hidraulik, me lëng (vaj) frenash. Ajri shtyn pistonin e një cilindri ndihmës, dhe ky piston ngjesh lëngun hidraulik që shkon te cilindrat e rrotave. Një përzierje ajri dhe vaji do ta prishte frenimin: ajri në lëngun e frenave ngjeshet, pedali bëhet i butë dhe frenat dobësohen.

Pohimi është i gabuar: frenat me disk mund të montohen edhe në mjete që kanë ngadalësues elektromagnetik. Ngadalësuesi elektromagnetik vendoset në boshtin e transmisionit dhe e ngadalëson atë me fushë magnetike, pa prekur rrotat. Frenat e rrotave, me disk ose me tambur, janë sistem tjetër dhe punojnë pavarësisht prej tij. Përkundrazi, ngadalësuesi i kursen frenat me disk, sepse në zbritje të gjata ua merr pjesën më të madhe të punës.