Vazduhoplovni propisi: pitanja i odgovori, stranica 1 od 6

Bespilotni vazduhoplov je vazduhoplov čija se posada ne nalazi u njemu, a kojim se upravlja daljinski ili čiji je let autonoman.

Prema Pravilniku o bespilotnim vazduhoplovima, odlučujuće je da u letelici nema posade. Takvom letelicom može da upravlja lice sa zemlje, daljinskim upravljačem, ili ona može da leti sama, po unapred programiranoj putanji. Zato odgovor da je to samo daljinski upravljan vazduhoplov nije potpun: izostavlja autonomni let. Vazduhoplov lakši od vazduha je, na primer, balon, i to nije odlika bespilotnog vazduhoplova. Netačno je i da njegov let ne kontroliše računar u letelici, jer upravo autonomni let vodi računar.

Korišćenje bespilotnih vazduhoplova uređuju sva četiri navedena propisa, pa tačna kombinacija sadrži svaki od njih.

• Zakon o vazdušnom saobraćaju je osnovni zakon za vazduhoplove, pa i za bespilotne.
• Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima detaljno propisuje kategorije, uslove i ograničenja letenja.
• Zakon o obaveznom osiguranju u saobraćaju uređuje osiguranje od odgovornosti za štetu koju vazduhoplov može naneti trećim licima.
• Uredba o upravljanju vazdušnim prostorom određuje kako se koristi vazdušni prostor, uključujući zone u kojima je letenje ograničeno ili zabranjeno.

Svaka kombinacija u kojoj nedostaje neki od ovih propisa je nepotpuna.

Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima ne odnosi se na najlakše letelice, na one teže od 150 kg, na letelice organa odbrane, unutrašnjih poslova i carine i na letenje u zatvorenom prostoru.

Izuzeti su:

• bespilotni vazduhoplovi sa MTOM manjom od 0,25 kg, ako im brzina ne prelazi 19 m/s i ne mogu da postignu kinetičku energiju veću od 80 J;
• bespilotni vazduhoplovi sa MTOM većom od 150 kg;
• oni koji se koriste za operativne potrebe organa nadležnih za odbranu, unutrašnje poslove i carinu;
• letenje u zatvorenom prostoru, na primer u hali.

Stavka o letenju u zatvorenom i ograđenom prostoru ne odgovara Pravilniku: izuzetak se odnosi na zatvoren prostor, a prostor koji je na otvorenom samo ograđen nije izuzet.

Za bezbednost lica prilikom leta bespilotnog vazduhoplova u zatvorenom prostoru nije odgovoran Direktorat civilnog vazduhoplovstva Republike Srbije.

Let u zatvorenom prostoru, na primer u sportskoj ili sajamskoj hali, ne odvija se u vazdušnom prostoru i na njega se Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima ne primenjuje, pa Direktorat tu nije nadležan. Za bezbednost prisutnih odgovaraju oni koji let organizuju i izvode: organizator manifestacije i operater bespilotnog vazduhoplova, a o bezbednosti ljudi na skupu brine i MUP. Zato se oni u ostalim odgovorima navode kao odgovorni.

Snimanje iz vazdušnog prostora (video, filmsko i drugo) odobrava Ministarstvo odbrane Republike Srbije.

Na to upućuju Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima i Uredba o postupku za izdavanje odobrenja za snimanje iz vazduha. Ako dronom želiš da snimaš iz vazduha, odobrenje tražiš od Ministarstva odbrane, jer snimanje teritorije iz vazduha ima značaj za odbranu zemlje. Direktorat civilnog vazduhoplovstva se bavi bezbednošću letenja, a ne odobrenjima za snimanje. MUP nije nadležan, ni sam ni zajedno sa Ministarstvom odbrane.

Vazduhoplovni model je bespilotni vazduhoplov operativne mase do 20 kg, ne računajući gorivo za let, koji se koristi u sportske ili rekreativne svrhe i na koji se ne primenjuju odredbe Čikaške konvencije iz 1944. godine.

Prema Zakonu o vazdušnom saobraćaju, moraju biti ispunjena sva tri uslova: masa do 20 kg bez goriva, sportska ili rekreativna namena i to da se Konvencija o međunarodnom civilnom vazduhoplovstvu (Čikago, 1944) na njega ne primenjuje. Granica od 50 kg je pogrešna. Pogrešni su i odgovori po kojima se Konvencija na model primenjuje: ona uređuje međunarodno civilno vazduhoplovstvo, a ne letelice za sport i rekreaciju.

Vazduhoplovni model je bespilotni vazduhoplov mase do 20 kg ne računajući gorivo za let, koji se koristi u sportske ili rekreativne svrhe i na koji se ne primenjuju odredbe Čikaške konvencije iz 1944. godine.

Tačna kombinacija zato sadrži tri stavke: masu do 20 kg bez goriva, sportsku ili rekreativnu namenu i to da se Konvencija o međunarodnom civilnom vazduhoplovstvu ne primenjuje. Masa se računa bez goriva, a granica nije 30 kg. Komercijalna namena ne odgovara modelu, koji služi sportu i rekreaciji, a stavka po kojoj se Konvencija na model primenjuje je obrnuta od tačne.

Let u vidnom polju je let pri kojem si neprekidno u vizuelnom kontaktu sa bespilotnim vazduhoplovom, bez spoljnih optičkih ili elektronskih pomagala, pri čemu se naočare i kontaktna sočiva ne smatraju spoljnim pomagalom.

Letelicu moraš tokom celog leta da vidiš svojim očima, kako bi pratio njen položaj i izbegao prepreke i druge letelice. Dvogled, kamera ili ekran sa slikom iz letelice su spoljna pomagala i ne zamenjuju neposredan pogled. Naočare i sočiva samo ispravljaju tvoj vid, pa nisu spoljno pomagalo. Let bez vizuelnog kontakta je suprotnost letu u vidnom polju.

Let u vidnom polju znači da si neprekidno u vizuelnom kontaktu sa bespilotnim vazduhoplovom, bez spoljnih optičkih pomagala (naočare i kontaktna sočiva se ne računaju) i bez elektronskih pomagala.

Tačna kombinacija zato sadrži tri stavke: neprekidan vizuelni kontakt, let bez spoljnih optičkih pomagala i let bez elektronskih pomagala. Kamere koje daju sliku o položaju letelice ne zamenjuju vizuelni kontakt, jer su upravo elektronsko pomagalo. Isto važi za dvogled ili sličan optički uređaj. Samo naočare i kontaktna sočiva, koji ispravljaju tvoj vid, nisu spoljno pomagalo.

Lice koje upravlja bespilotnim vazduhoplovom je operater na zemlji, odnosno fizičko lice koje neposredno upravlja sistemom bespilotnog vazduhoplova, kontroliše njegov let, programira sistem upravljanja i odgovorno je za njegov let.

Važni su svi delovi definicije: to je fizičko, a ne pravno lice; nalazi se na zemlji, a ne u vazduhu; neposredno upravlja letom i za njega odgovara. Zato su pogrešni odgovori koji govore o pravnom licu ili o operateru u vazduhu. Pogrešan je i odgovor po kojem to lice nema uticaj na let, jer upravo ono kontroliše let. Definicija ne ograničava upravljanje na optičke uređaje.

Rejon I je deo vazdušnog prostora iznad neizgrađenog i nenaseljenog područja, u kojem nema ljudi, osim lica koje upravlja bespilotnim vazduhoplovom.

Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima deli prostor letenja na četiri rejona, prema tome šta se nalazi ispod letelice:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje, sa objektima koji nisu za život ljudi i povremenim kraćim zadržavanjem ljudi;
• Rejon III: naseljeno područje, sa objektima za stalni život i boravak ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, urbana ili centralna gradska zona i mesta gde se okuplja veliki broj ljudi.

Što je broj rejona veći, to je ispod letelice više ljudi i veći rizik.

Rejon II je deo vazdušnog prostora iznad izgrađenog, ali nenaseljenog područja, u kojem postoje objekti koji nisu namenjeni za život ljudi i gde je moguće povremeno kraće zadržavanje ljudi.

To su, na primer, industrijske zone, skladišta ili poljoprivredni objekti: ima građevina, ali niko u njima ne živi. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje;
• Rejon III: naseljeno područje, sa objektima za stalni život ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, gradski centar i mesta okupljanja velikog broja ljudi.

Rejon III je deo vazdušnog prostora iznad naseljenog područja, u kojem postoje objekti namenjeni za stalni život i boravak ljudi.

To su, na primer, sela i prigradska naselja sa kućama u kojima ljudi žive. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje, bez objekata za život;
• Rejon III: naseljeno područje;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, urbana ili centralna gradska zona i mesta okupljanja velikog broja ljudi.

Rejon III se od Rejona IV razlikuje po tome što naselje nije gusto naseljeno niti je reč o gradskom centru ili skupu.

Rejon IV je deo vazdušnog prostora iznad gusto naseljenog područja, urbane ili centralne gradske zone, kao i svih područja na kojima se okuplja veliki broj ljudi.

To je rejon najvećeg rizika: ispod letelice je mnogo ljudi, pa pad može da ima najteže posledice. U njega spadaju gradski centri, ali i koncerti, utakmice ili druga okupljanja, bez obzira na to gde se održavaju. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje;
• Rejon III: naseljeno područje sa objektima za stalni život ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje i mesta okupljanja.

Deo vazdušnog prostora iznad neizgrađenog i nenaseljenog područja, u kojem nema ljudi osim lica koje upravlja bespilotnim vazduhoplovom, je Rejon I.

To je rejon najmanjeg rizika: ispod letelice nema ni objekata ni ljudi. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po tome koliko je ljudi ispod letelice:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje, sa povremenim kraćim zadržavanjem ljudi;
• Rejon III: naseljeno područje, sa objektima za stalni život ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, gradski centar i mesta okupljanja velikog broja ljudi.

Deo vazdušnog prostora iznad izgrađenog, ali nenaseljenog područja, sa objektima koji nisu namenjeni za život ljudi i povremenim kraćim zadržavanjem ljudi, je Rejon II.

Ključno je da ima građevina, ali u njima niko ne živi, pa se ljudi tu nalaze samo povremeno i kratko. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje;
• Rejon III: naseljeno područje, sa objektima za stalni život ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, gradski centar i mesta okupljanja velikog broja ljudi.

Deo vazdušnog prostora iznad naseljenog područja, u kojem postoje objekti namenjeni za stalni život i boravak ljudi, je Rejon III.

Ključno je da ljudi tu stalno žive, ali da područje nije gusto naseljeno niti je gradski centar. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje, bez objekata za život;
• Rejon III: naseljeno područje;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje, urbana ili centralna gradska zona i mesta okupljanja velikog broja ljudi.

Deo vazdušnog prostora iznad gusto naseljenog područja, urbane ili centralne gradske zone i svih područja na kojima se okuplja veliki broj ljudi je Rejon IV.

To je rejon najvećeg rizika, jer je ispod letelice mnogo ljudi. Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima rejone ređa po riziku:

• Rejon I: neizgrađeno i nenaseljeno područje, bez ljudi;
• Rejon II: izgrađeno, ali nenaseljeno područje;
• Rejon III: naseljeno područje, sa objektima za stalni život ljudi;
• Rejon IV: gusto naseljeno područje i mesta okupljanja.

Sistem bespilotnog vazduhoplova (UAS) je skup elemenata koji omogućavaju let: sam bespilotni vazduhoplov, komponente neophodne za upravljanje ili programiranje leta i komponente neophodne za kontrolisanje leta.

Letelica ne može da leti bez opreme koja njome upravlja i prati let, na primer daljinskog upravljača, stanice za programiranje leta i veze sa letelicom. Zato definicija obuhvata sva tri dela. Odgovori u kojima nedostaje letelica, komponente za upravljanje ili programiranje ili komponente za kontrolisanje leta nisu potpuni.

ARP (Aerodrome Reference Point) je referentna tačka aerodroma.

To je tačka kojom se određuje geografski položaj celog aerodroma, izražen geografskom širinom i dužinom u sistemu WGS-84. Za operatera bespilotnog vazduhoplova je važna jer se u odnosu na nju određuje blizina aerodroma, u kojoj važe posebna ograničenja letenja. ARP nije tačka poletno-sletne staze ni aerodromske putničke zgrade, a ni tačka na polovini rastojanja između kontrolnog tornja i poletno-sletne staze.

Referentna tačka aerodroma je određeni geografski položaj aerodroma, izražen u stepenima, minutima i sekundama geografske širine i dužine, u Svetskom geodetskom sistemu 1984 (WGS-84).

Ova tačka predstavlja ceo aerodrom jednim parom koordinata, pa se u odnosu na nju proverava blizina aerodroma kada planiraš let. Nije položaj radio-navigacionog sredstva (VOR/DME ili NDB), niti položaj same poletno-sletne staze, a ni tačka na polovini rastojanja između kontrolnog tornja i staze. Koordinate se daju u sistemu WGS-84, istom koji koriste GPS uređaji.

WGS-84 je Svetski geodetski sistem iz 1984. godine (World Geodetic System 1984).

To je referentni sistem u kojem se izražavaju geografske koordinate, na primer referentne tačke aerodroma, i koji koriste GPS uređaji, pa i većina dronova. Reč je o geodetskom, a ne geografskom sistemu. Broj 84 označava godinu, a ne 84 stepena zapadne ili istočne geografske dužine.

Podaci o aerodromima i njihovoj referentnoj tački objavljuju se u AIP-u, Zborniku vazduhoplovnih informacija (Aeronautical Information Publication).

AIP je osnovna publikacija vazduhoplovnog informisanja: sadrži trajne podatke o aerodromima, vazdušnom prostoru i pravilima letenja, pa i koordinate referentne tačke aerodroma. AIC, vazduhoplovni informativni cirkular, služi za obaveštenja koja ne spadaju u AIP, na primer objašnjenja i najave većih promena. Zakon o vazdušnom saobraćaju i Pravilnik o bespilotnim vazduhoplovima propisuju pravila, a ne objavljuju podatke o pojedinim aerodromima.

Operater bespilotnog vazduhoplova je fizičko lice koje neposredno upravlja sistemom bespilotnog vazduhoplova, kontroliše njegov let, programira sistem upravljanja i odgovorno je za njegov let.

Prema Pravilniku o bespilotnim vazduhoplovima, operater je onaj ko stvarno upravlja letom i za njega odgovara. Samo to što neko koristi ili namerava da koristi jedan ili više bespilotnih vazduhoplova ne čini ga operaterom po ovoj definiciji, bilo da je fizičko ili pravno lice. Zato nisu tačni odgovori koji operatera određuju samo po korišćenju letelice.

Prema nameni, bespilotni vazduhoplovi se mogu koristiti u privredne, naučne i obrazovne, kao i sportske i druge svrhe.

Zakon o vazdušnom saobraćaju namenu deli na ove grupe: privredne svrhe (na primer snimanje, nadzor ili poljoprivredni radovi), naučne i obrazovne svrhe i sportske i druge svrhe. Tačna kombinacija zato sadrži sve tri grupe. Podela na komercijalne i nekomercijalne svrhe nije podela prema nameni iz zakona, pa je pogrešna svaka kombinacija koja je sadrži, kao i svaka u kojoj nedostaje neka od tri grupe.